« إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ » « 1 » و ساير آياتى كه در اين مقوله نازل شده استفاده مىشود . و آن نكته اين است كه دين اسلام در عالم كون و خلقت و در عالم واقع ، اصلى دارد كه رسول خدا ( ص ) به اسلام ( تسليم ) و خضوع در برابر آن دعوت مىكند ، و قرار دادن آن را روشن زندگى و عمل به آن را اسلام و تسليم در برابر خداى تعالى ناميده است . بنا بر اين ، اسلام بشر را به چيزى دعوت مىكند كه هيچ چاره اى جز پذيرفتن آن و تسليم و خضوع در برابر آن نيست ، و آن عبارتست از خضوع در برابر سنت عملى و اعتباريى كه نظام خلقت و ناموس آفرينش ، بشر را بدان دعوت و هدايت مىكند . و بعبارت ديگر اسلام عبارتست از تسليم در برابر اراده تشريعى خدا كه از اراده تكوينى او ناشى مىشود . و كوتاه سخن ، براى حق كه واقع و ثابت است ، دينى و سنتى است كه از آنجا سرچشمه مىگيرد ، هم چنان كه براى ضلالت و كجى دينى است كه بشر را بدان مىخواند ، اولى پيروى حق است ، هم چنان كه دومى پيروى هوى ، لذا خداى تعالى مىفرمايد : « وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ » « 2 » . پس اگر مىگوئيم « اسلام دين حق است » معنايش اين است كه اسلام سنت تكوين و طريقه اى است كه نظام خلقت مطابق آن است ، و فطرت بشر او را به پيروى آن دعوت مىكند ، همان فطرتى كه خداوند بر آن فطرت انسان را آفريده ، و در خلقت و آفريده خدا تبديلى نيست ، اين است دين استوار . پس خلاصه آنچه كه گذشت اين شد كه اولا ايمان نداشتن اهل كتاب به خدا و روز جزا ، معنايش اين است كه آنها ايمانى كه نزد خدا مقبول باشد ندارند . و حرام ندانستن محرمات خدا و رسول را معنايش اين است كه ايشان در تظاهر به گناهان و منهيات اسلام و آن محرماتى كه تظاهر به آن ، اجتماع بشرى را فاسد و زحمات حكومت حقه حاكم بر آن اجتماع را بى اثر و خنثى مىسازد پروا و مبالات ندارند . و تدين نداشتن ايشان به دين حق معنايش اين است كه آنها سنت حق را كه منطبق با نظام خلقت و نظام خلقت منطبق بر آن است پيروى نمىكنند . و ثانيا جمله * ( « الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّه . . . » ) * اوصاف سه گانه حكمت امر به قتال اهل

--> ( 1 ) دين در نزد خدا اسلام است . سوره آل عمران آيه 19 ( 2 ) اگر حق پيروى كند هوى و هوس ايشان را هر آينه آسمانها و زمين بر هم مىخورند و تباه مىشوند . سوره مؤمنون آيه 71